Avrupa Birliği, kritik ham maddelerde Çin'e bağımlılığı azaltmak için yeni bir finansman modeli üzerinde çalışıyor. Avrupa Parlamentosu'nun 20 Ekim 2026'da kabul ettiği düzenleme önerisi, kamu kaynaklarının madencilik, mineral işleme ve geri dönüşüm projelerine yönlendirilmesini; stratejik öneme sahip maden şirketlerine doğrudan yatırım yapılmasını öngörüyor.
Öneriye göre Avrupa Kritik Ham Maddeler Fonu adlı yeni bir mekanizma kurulacak. Fon için öngörülen 2 milyar euroluk başlangıç katkısının, AB'nin 2028-2034 dönemini kapsayan uzun vadeli bütçisi çerçevesinde oluşturulacak Avrupa Rekabetçilik Fonu'ndan karşılanması hedefleniyor. Yeni model kapsamında AB'nin stratejik maden şirketlerinin hisselerini satın alabilmesi ve bu şirketlere doğrudan sermaye sağlayabilmesi değerlendiriliyor; kredi, garanti ve diğer finansman araçlarıyla da madencilik yatırımlarının desteklenmesi planlanıyor. Başlangıç kaynağının Avrupa Yatırım Bankası, üye ülkeler ve özel sektör yatırımcılarıyla büyütülmesi amaçlanıyor.
Stratejik stokları yönetecek yeni kurum
Planın bir diğer önemli unsuru, bağımsız bir AB kurumu olarak faaliyet göstermesi öngörülen Avrupa Kritik Ham Maddeler Merkezi. Merkezin stratejik ham madde piyasalarını izlemesi, tedarik zincirlerindeki riskleri belirlemesi, üye ülkeler arasında ortak satın alma faaliyetlerini koordine etmesi ve olası tedarik kesintilerine karşı stratejik maden stoklarının oluşturulması ve yönetilmesi görev üstlenecek. Kurumun madencilik, mineral işleme ve geri dönüşüm alanındaki projelere finansman sağlaması da planlanıyor.
Girişimin arkasında, nadir toprak elementleri ve kritik minerallerin işlenmesinde Çin'in belirleyici konumu bulunuyor. Lityum, kobalt, grafit ve nadir toprak elementleri gibi hammaddelerin üretim ve işleme kapasitesinin belirli ülkelerde yoğunlaşması, Avrupa sanayisini ihracat kısıtlamaları ve tedarik kesintilerine karşı kırılgan hale getiriyor. Düzenleme önerisi ayrıca büyük sanayi şirketlerinin tedarik zinciri risklerini değerlendirmesini ve kalıcı mıknatıs içeren hurda ile atıkların belirli koşullarda AB dışına çıkarılmasını sınırlamayı içeriyor.
Süreç üye ülkelerin onayıyla şekillenecek
AB'nin değerlendirdiği kamu destekli yatırım modeli, ABD ve Japonya'nın uyguladığı yöntemlerle benzerlik taşıyor. ABD Savunma Bakanlığı'nın nadir toprak elementleri üreticisi MP Materials'a yönelik 400 milyon dolarlık sermaye yatırımı ve 150 milyon dolarlık kredi desteği, bu yaklaşımın öne çıkan örneği; söz konusu yatırım şirkette yaklaşık yüzde 15 pay öngörüyor.
Parlamento, düzenleme değişikliklerini 20 Ekim'deki oylamada 470 kabul, 83 ret ve 108 çekimser oyla destekledi. Ancak kabul edilen metin, düzenlemenin yürürlüğe girdiği veya 2 milyar euroluk kaynağın kullanıma açıldığı anlamına gelmiyor. Yeni kurumun kurulması, fonun finansman yapısı ve yatırım mekanizmalarının hayata geçirilmesi için AB üyesi ülkelerle yürütülecek müzakerelerde uzlaşma sağlanması gerekiyor. Girişime öncülük eden Hollandalı milletvekili Mohammed Chahim, 2 milyar euroluk başlangıç kaynağının tek başına yeterli olmayabileceğini, özel sektör yatırımlarının da harekete geçirilmesi gerektiğini belirtiyor.