Pakistan Başbakanı Şehbaz Şerif, İslamabad'daki Pakistan Maden Yatırım Forumu'nda (PMIF) işlenmemiş mineral ihracatını sonlandırma sözü verdi ve güneybatıdaki Reko Diq ile diğer projelerin rafinerileri, eritme tesisleri ve kablo-iletken fabrikalarını desteklemesi gerektiğini söyledi. "Pakistan'da maden çıkar, Pakistan'da işle, Pakistan'da üret ve dünyanın geri kalanına ihracat et" diyen Şerif, bu hamlenin maden zenginliğinden daha fazla istihdam, beceri ve ihracat geliri elde etme arzusunu yansıttığını belirtti.
Ancak ülkede yalnızca Saindak'ta faaliyet gösteren tek bir bakır işletmesi bulunuyor ve amiral gemisi Reko Diq projesi hâlâ ticari üretime hazırlanıyor. Planlama, Kalkınma ve Özel Girişimler Bakanı Ahsan Iqbal, hükümetin yatırımcılardan artık yalnızca çıkarım ve hammadde ihracatına odaklanan değil, tüm değer zincirini kapsayan teklifler sunmalarını istediğini açıkladı. Bu şart, özellikle gezgin şirketler için zorluk yaratıyor: bakır eritme tesisleri belirli cüruflara göre tasarlanıyor ve tanımlı mineral rezervleri ile güvenilir üretim olmadan geliştiriciler, kredi verenlerin talep ettiği hammadde taahhütlerini oluşturamıyor. Milbank'ta enerji ve altyapı ortağı olan Munib Hussain, sözleşmeli hammaddeyi bu tür projelerin finansmanının başlıca şartları arasında sayıyor.
Eritme ekonomisi tarafında tablo zor: Çin'deki yeni tesisler Hindistan, Orta Asya ve Afrika'daki genişleyen operasyonlarla rekabet ederken küresel kapasite fazlası sürüyor. Bu baskı, madencilerin eritme tesislerine ödediği işlem ve rafineri ücretlerinde (TC/RC) açıkça görülüyor. Antofagasta ile Çinli eritme tesisleri 2026 referans ücretini ton başına 0 dolar ve libre başına 0 sent olarak belirledi; bu rakam 2025'te ton başına 21,25 dolar, bir önceki yıl ise 80 dolardı. Spot ücretler sıfırın altına düştü ve S&P Global Platts Ocak ayında ton başına eksi 47,40 dolar seviyesinde değerlendirdi. Wood Mackenzie'den Patrick Barnes forumda "Bir eritme tesisi inşa etmek için çok zor bir dönem" dedi.
Hindistan ticari riskleri somutlaştırıyor: Adani'nin 1,2 milyar dolarlık Kutch Copper eritme tesisi tam kapasitede çalışmak için yılda yaklaşık 1,6 milyon ton cürufla beslenmek zorunda; Bloomberg'in bildirdiği ithalat kayıtlarına göre Şubat 2024 ile Şubat 2026 arasında gereksiniminin biraz üzerinde bir çeyreğini temin edebildi. Glencore Filipinler'deki Pasar eritme tesisini kapattı, Avustralya Queensland'deki Mount Isa tesisini desteklemek için müdahale etti. Endonezya ise bakır cüruğu ihracat kısıtlamalarını Grasberg yeterli üretimi sağlayana kadar ertelemişti; ancak Eylül 2025'teki çamur baskını Freeport'un force majeure ilan etmesine yol açtı ve yerli işleyicileri malzemesiz bıraktı.
Bu örnekler Pakistan için Reko Diq'in mevcut geliştirme planını güçlendiriyor. Proje, bakır cüruğunun demiryoluyla Port Qasim'e taşınarak Pakistan International Bulk Terminal üzerinden sevk edilmesini öngörüyor. Bu yaklaşım hükümetin aşağı akış hedeflerinin gerisinde kalsa da, Pakistan'ı arz fazlası yaşayan bir eritme pazarında rekabet etmek yerine güncel cüruflar kıtlığından yararlanacak konuma getiriyor. Maliye Bakanı Muhammed Aurangzeb, Reko Diq'in ilk ticari üretim yılının 2,8 milyar dolar ihracat üretmesinin beklendiğini, bu rakamın Pakistan'ın güncel mal ihracatının kabaca yüzde 10'una denk geldiğini söyledi.
Keşif tarafında ise vergi engeli öne çıkıyor: Pakistanlı gezgin Ark Metals'in kurucusu ve CEO'su Waleed Ahmed Vohra, gümrük vergileri ve vergilerin keşif bütçesinin kabaca yüzde 30'unu tükettiğini, çünkü sektörün ithal ekipman ve yabancı teknik hizmetlere bağımlı olduğunu belirtiyor. Vohra kalıcı muafiyet yerine yükümlülüklerin ticari üretim başlayana kadar ertelenmesini öneriyor: "Şimdi ertele, yarın refaha ulaş." Aurangzeb sektörün endişelerini kabul ederek vergi politikalarında değişiklik düşünülebileceğini, ancak vergi/GDP oranının yüzde 10'unun altının sürdürülemez olduğunu vurguladı. Bu arada teşvikler işleme lehine işlemeye devam ediyor: Punjab Başbakanı Maryam Nawaz Sharif, Khushab'daki bir sanayi sitesinde 15 yıl boyunca sembolik kira ve gümrük vergisi indirimleriyle ilk özel mineral işleme bölgesini duyurdu. Wood Mackenzie'den Barnes, forumdaki görüşmelerin politika yapıcıların yerli eritmenin ticari olarak uygulanabilirliğini incelediğini gösterdiğini, "Burada bir madencilik sektörü olmadıkça eritme masada değil" dediğini aktardı.